არაღიარებული ხალხები

საერთაშორისო სამართალი უზრუნველყოფს ხალხების თვითგამორკვევის უფლებას. ის დაფიქსირებულია გაეროს წესდებაში, 1966 წლის ორივე საერთაშორისო პაქტში, 1970 წლის მეგობრული ურთიერთობების დეკლარაციაში და გაეროს ძირძველი ხალხების უფლებების დეკლარაციაში. გაეროს საერთაშორისო სასამართლომ დაადასტურა ის, როგორც ვალდებულება erga omnes - ნორმა, რომელიც მოქმედებს ყველა სახელმწიფოს მიმართ გამონაკლისის გარეშე.

თუმცა საერთაშორისო სამართალი შეგნებულად უარს ამბობს განსაზღვროს, რა არის "ხალხი".

როგორც აღნიშნა გაეროს საერთაშორისო სასამართლოს მოსამართლემ აივორ ჯენინგსმა: "ხალხი ვერ გადაწყვეტს, სანამ ვიღაც არ გადაწყვეტს, ვინ არის ხალხი"¹. 1998 წელს იუნესკოს საექსპერტო ჯგუფმა განახორციელა ერთადერთი სერიოზული მცდელობა ჩამოეყალიბებინა განმარტება - მაგრამ ის არცერთ საერთაშორისო ხელშეკრულებაში არ დაფიქსირდა. ორაზროვნება რჩება შეგნებული.

ამ დოკუმენტებიდან არცერთი არ შეიცავს განმარტებას. არცერთი არ ადგენს აღიარების კრიტერიუმებს. არ არსებობს თვითგამორკვევის უფლების მქონე ხალხების ოფიციალური სია. ეს არ არის შემთხვევითობა. ეს არის სახელმწიფოების - საერთაშორისო სამართლის შემქმნელებისა და მცველების - შეგნებული არჩევანი, მოწოდებული თავიდან აიცილოს გამოწვევები მათი საკუთარი სუვერენიტეტისადმი.

რომ გაეროს შეექმნა "თვითგამორკვევის უფლების მქონე ხალხების" ოფიციალური სია, თითოეული აღიარებული ჯგუფი მიიღებდა დაუყოვნებელ სამართლებრივ საფუძველს ავტონომიის ან დამოუკიდებლობის მოთხოვნისთვის. თურქეთი არასდროს დაეთანხმებოდა ქურთების ჩართვას. ჩინეთი დაბლოკავდა ტიბეტელებსა და უიღურებს. ესპანეთი - კატალონიელებს. და ასე შემდეგ.

მონაცემების წყაროები: UNHCR Mid-Year Trends 2025; IDMC Global Report on Internal Displacement; UNHCR Statelessness Data. რეალური შეფასებები ეფუძნება Institute on Statelessness and Inclusion-ისა და Minority Rights Group International-ის დამოუკიდებელ კვლევებს.

300-500 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს სახელმწიფოებრივი კუთვნილების სისტემის მიღმა ან მის კიდეზე. ადამიანურ დონეზე ეს ნიშნავს დაცვის, წვდომისა და ხმის დაკარგვას. სამართლებრივ დონეზე - კოლექტიური ხილვადობის ფორმის არარსებობას. ინსტიტუციურ დონეზე - შეუძლებლობას აღქმულ იქნენ, როგორც სუბიექტი, და არა როგორც ცალკეული უბედურებების გაფანტული მასა.

ეს არ არის სტატისტიკური აბსტრაქცია. ეს არის კონკრეტული ადამიანები სამართლებრივი მოწყვლადობის კონკრეტული ფორმებით. აპატრიდებისთვის - შეუძლებლობა დაამტკიცონ თავიანთი ვინაობა, მიიღონ წვდომა მედიცინაზე, განათლებაზე, საბანკო ანგარიშებზე, შრომის უფლებაზე. ლტოლვილებისთვის - დროებით სტატუსზე დამოკიდებულება და თემისგან გათიშვა. სახელმწიფოს არმქონე ხალხებისთვის - კოლექტიური ხმისა და თვითგამორკვევის მექანიზმების არარსებობა, სხვა ქვეყნის მოქალაქეობის არსებობის შემთხვევაშიც. სისტემისთვის, რომელიც მართავს მათ ცხოვრებას, ისინი არსებობენ მხოლოდ როგორც ინდივიდები ან ჰუმანიტარული პოლიტიკის ობიექტები - მაგრამ არა როგორც აღიარებული თვითგამორკვევის უფლების მქონე კოლექტიური სუბიექტები.

აუცილებელია ნივთების სწორი სახელებით დასახელება. ის, რაც ხდება ამ ასობით მილიონ ადამიანთან - ეს არ არის უყურადღებობის ხარვეზი და არც სამყაროს სირთულის გარდაუვალი შედეგი. ეს არის კოლექტიური აღიარებისგან შეგნებული უარი: ინდივიდუალური უფლებების დაცვის საერთაშორისო მექანიზმების მთელი მოცულობის მიუხედავად, სისტემა შეგნებულად არ ანიჭებს არაღიარებულ ხალხებს საერთაშორისო სამართლის კოლექტიური სუბიექტის სტატუსს.

ეს არ არის უცოდინარობა. ეს არის სტრუქტურულად განპირობებული უარი. სისტემა იყენებს ამ ხალხების არსებობის ფაქტს საკუთარი პროგრამების, ბიუჯეტებისა და ინსტიტუტების დასასაბუთებლად, მაგრამ არ ანიჭებს მათ სამართლის კოლექტიური სუბიექტის სტატუსს - რადგან ასეთი აღიარება შექმნიდა სამართლებრივ შედეგებს წევრი სახელმწიფოებისთვის.

პრობლემა ერთდროულად ვითარდება სამ სიბრტყეში, და სწორედ ამიტომ მისი გადაწყვეტა შეუძლებელია ერთი ჰუმანიტარული პროგრამით, ერთი რეზოლუციით თუ ერთი ტექნოლოგიით.

მთელი ისტორიის განმავლობაში მათ, ვისაც სურდა თავისი ხალხის არსებობის დამტკიცება, აწყდებოდნენ ერთსა და იმავე ბარიერს: მილიონობით ადამიანის ვერიფიცირებული რეესტრის შესაქმნელად საჭირო იყო ცენტრალური ადმინისტრატორი. ხოლო ცენტრალური ადმინისტრატორი ყოველთვის იყო სახელმწიფო. ჯერ უნდა გცნოდა სწორედ ის, რაზეც გსურდა შეგეწყვიტა დამოკიდებულება. ჩაკეტილი წრე.

დღეს ეს ბარიერი გაქრა. სწორედ ამაშია ისტორიული გარდატეხა: ძველი ლოგიკა ზემოდან აღიარებას ითხოვდა; ახალი საშუალებას იძლევა არსებობა გახდეს ხილული ქვემოდან - თავად ადამიანების ვერიფიცირებული მონაწილეობის გზით.

ბიომეტრიული ვერიფიკაცია საშუალებას იძლევა დადასტურდეს პიროვნების უნიკალურობა სახელმწიფო დოკუმენტის გარეშე. კრიპტოგრაფია ჩანაწერს ხდის მათემატიკურად გაუყალბებადს. DAO-არქიტექტურა საშუალებას აძლევს მილიონობით ადამიანს მიიღოს გადაწყვეტილებები ერთად - იერარქიისა და შუამავლების გარეშე.

ეს ყველაფერი ტექნიკურად შესაძლებელი გახდა მხოლოდ ბოლო რამდენიმე წელიწადში. არც 1948 წელს, როცა მიიღებოდა ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია, არც 1966-ში, როცა მიიღებოდა უფლებათა პაქტები, არც 2007-ში, როცა მიიღებოდა ძირძველი ხალხების უფლებების დეკლარაცია, - მსგავსი არაფერი არ არსებობდა.

Earthlings არ უსწრებენ თავიანთ დროს. ისინი მოქმედებენ ისტორიის პირველ მომენტში, როცა მათი ჩანაფიქრი გახდა ტექნიკურად განხორციელებადი.

ვერიფიცირებული SBT-პასპორტი საჯარო ბლოკჩეინში - ეს არ არის წევრობის ბილეთი.

ეს არის მუდმივი, გაუყალბებადი, საჯაროდ შემოწმებადი ჩანაწერი ადამიანის შეგნებული არჩევანის შესახებ ეკუთვნოდეს ნებაყოფლობით ხალხს. ამ ჩანაწერს ვერ გააუქმებს მთავრობა. მის წაშლას ვერ შეძლებს საზღვრების ცვლილება. მის იგნორირებას ვერ მოახდენს სტატისტიკური მეთოდოლოგია.

ისტორიაში პირველად ადამიანს - იმის მიუხედავად, რომელ სახელმწიფოში დაიბადა, საიდან გააძევეს ან ვინ არ სცნო - შეუძლია წარადგინოს ვერიფიცირებადი, საჯარო, კრიპტოგრაფიული დამტკიცება იმისა, რომ ის არსებობს, როგორც ნებაყოფლობითი ვერიფიცირებული კოლექტივის ნაწილი, რომელიც მოქმედებს იმ სამართლებრივ სივრცეში, რომელიც საერთაშორისო სამართალმა შეგნებულად ღია დატოვა.

და აქ მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ინსტრუმენტი, არამედ პრინციპიც. Earthlings იგებიან არა წარმოშობაზე, არა სისხლზე, არა ტერიტორიაზე და არა დაბადების შემთხვევითობაზე. ისინი იგებიან შეგნებულ ნებაყოფლობით შემოერთებაზე. ეს ნიშნავს მარტივ და რადიკალურ რამეს: ხალხიანობა შეიძლება იყოს არა მხოლოდ მემკვიდრეობა, არამედ თავისუფალი არჩევანიც.

მაგრამ ინსტრუმენტებზე საუბრამდე - საჭიროა დავასახელოთ ის, რაც მათ უდგას უკან. აპატრიდისთვის, ბანაკში მყოფი როჰინჯასთვის, ქურთისთვის, რომლის ხალხიც დაყოფილია ოთხ სახელმწიფოს შორის და მოკლებულია კოლექტიურ წარმომადგენლობას, საკითხი არ არის მხოლოდ იურიდიული. ეს არის საკითხი ღირსების: არსებობ თუ არა, როგორც ადამიანი? ღირსი ხარ იყო დანახული? აქვს თუ არა მნიშვნელობა შენს არჩევანს? Earthlings ამ კითხვას პასუხობენ ნებისმიერზე ადრე - და პასუხობენ დადებითად.

ბანგლადეშის ბანაკში მყოფი როჰინჯასთვის, ქურთისთვის, დაყოფილი ოთხ ქვეყანას შორის, ლატვიელი "არამოქალაქისთვის", ტაილანდში დოკუმენტების არმქონე პირისთვის - SBT-პასპორტი შეიძლება გახდეს ცხოვრებაში პირველი ვერიფიცირებული იდენტობის დოკუმენტი. არა სახელმწიფოს მიერ გაცემული, არამედ თემის მიერ დადასტურებული და სამუდამოდ ჩაწერილი.

აი, რას აძლევენ Earthlings მათ, ვისაც ვერცერთმა ინსტიტუტმა ადრე ეს არ მისცა. არა ხსნის დაპირებას და არა ლამაზ მორალურ მხარდაჭერას, არამედ სამუშაო საყრდენს: კუთვნილების, კოორდინაციისა და კოლექტიური ხილვადობის ფორმას, რომელიც ადრე უბრალოდ არ არსებობდა.

300-დან 500 მილიონამდე - ეს არ არის ერთგვაროვანი მასა. ეს არის ოთხი სხვადასხვა კატეგორიის ადამიანი, სხვადასხვა პრობლემითა და სხვადასხვა საჭიროებით. Earthlings თითოეულ მათგანს კონკრეტულ პასუხს სცემენ.

მაგრამ ამ პასუხის მნიშვნელობა უფრო ფართოა, ვიდრე თავად უბედურების ზონა. იმათთვის შექმნილი ინფრასტრუქტურა, ვინც სისტემამ მოირიდა, აჩვენებს ყველა დანარჩენს, თუ როგორი შეიძლება იყოს კუთვნილების ახალი ფორმა XXI საუკუნეში: არა ზემოდან თავსმოხვეული, არამედ მონაწილეობითა და არჩევანით დადასტურებული.

მოქალაქეობის არმქონე პირები (აპატრიდები): 15-20 მილიონი

როჰინჯები ბანგლადეშში. ბიდუნები ქუვეითში. "არამოქალაქეები" ლატვიასა და ესტონეთში. დოკუმენტების არმქონე პირები ტაილანდში, კოტ-დ'ივუარში, დომინიკის რესპუბლიკაში. ეს ადამიანები არ ეკუთვნიან არცერთ სახელმწიფოს - სიტყვასიტყვით. მათ არ აქვთ პასპორტი, არ აქვთ მოქალაქეობა, ხშირად არ აქვთ საერთოდ არანაირი დოკუმენტი.

ლტოლვილები: ~43 მილიონი

სირიელები თურქეთსა და ლიბანში. უკრაინელები ევროპაში. ავღანელები პაკისტანსა და ირანში. სომალიელები კენიაში. ამ ადამიანებს ჰქონდათ მოქალაქეობა, მაგრამ იძულებულნი გახდნენ დაეტოვებინათ თავიანთი ქვეყანა. ისინი ცხოვრობენ უცხო სახელმწიფოში დროებითი სტატუსით, ხშირად მუშაობის უფლების, მშობლიურ ენაზე განათლებისა და პოლიტიკური მონაწილეობის გარეშე.

შიდაგადაადგილებული პირები (IDP): ~73 მილიონი

ადამიანები, რომლებიც იძულებულნი გახდნენ დაეტოვებინათ თავიანთი სახლები, მაგრამ დარჩნენ თავიანთი სახელმწიფოს საზღვრებში. უკრაინაში გადაადგილებული უკრაინელები. სირიელები იდლიბში. კონგოელები აღმოსავლეთ კონგოში. მიანმარელები, რომლებიც გაიქცნენ კონფლიქტის ზონებიდან. ფორმალურად ისინი რჩებიან მოქალაქეებად, მაგრამ ფაქტობრივად დაკარგეს წვდომა ინფრასტრუქტურაზე, სერვისებსა და წარმომადგენლობაზე.

სახელმწიფოს არმქონე ხალხები: 200-400 მილიონი

ქურთები. ტიბეტელები. უიღურები. პალესტინელები. კატალონიელები. ასირიელები. ბელუჯები. შრი-ლანკის ტამილები. 50-დან 100-მდე ხალხი, რომლებსაც აქვთ ენა, კულტურა, ისტორია, ინსტიტუტები - მაგრამ არ აქვთ სუვერენული წარმომადგენლობა საერთაშორისო სისტემაში. ამ ხალხების ბევრ წევრს აქვს იმ სახელმწიფოების მოქალაქეობა, რომლებს შორისაც ისინი გაყოფილი არიან - მაგრამ, როგორც ხალხი, ისინი მოკლებულნი არიან კოლექტიურ სამართალსუბიექტობას.

Earthlings მეშვეობით არაღიარებულ ხალხებს შეუძლიათ არა მხოლოდ განაცხადონ თავიანთ ლეგიტიმურობაზე, არამედ თავიანთი არსებობა გახადონ საჯაროდ გასარჩევი. იქ, სადაც ადრე ისინი რჩებოდნენ დავად, აღწერად ან სხვისი სტატისტიკად, ჩნდება ყოფნის ფორმა, რომლის აბსტრაქციამდე დაყვანა უკვე ძნელია.

ტრადიციულად ხალხი თავის არსებობას ამტკიცებდა ტერიტორიით, ენით, ისტორიით - და მაინც დამოკიდებული იყო იმაზე, სურდათ თუ არა სახელმწიფოებს ამის აღიარება. ძველი ლოგიკა ჯერ აღიარებას ითხოვდა და შემდეგ ხდიდა შესაძლებელს ხალხის სახელით ლაპარაკს. Earthlings აბრუნებენ თანმიმდევრობას: ჯერ ჩნდება შემოწმებადი კოლექტიური ყოფნა, შემდეგ კი აღიარება იწყებს ჩამორჩენას რეალობას, და არა პირიქით.

Earthlings სთავაზობენ სხვა გზას: დამტკიცება მონაწილეობით.

Earthlings არ არღვევენ საერთაშორისო სამართალს. ისინი მოქმედებენ იმ სივრცეში, რომელიც საერთაშორისო სამართალმა შეგნებულად ღია დატოვა.

რადგან ცნება "ხალხი" არ არის განსაზღვრული საერთაშორისო სამართალში, არ არსებობს დახურული სია - და, შესაბამისად, არ არსებობს აკრძალვა ხალხიანობის ახალ ფორმებზე. განმარტება რჩება ღია, და არა ფიქსირებული.

ისტორიულად საერთაშორისო-სამართლებრივი აღიარება არაერთხელ მოჰყვა ინსტიტუციური რეალობის შექმნას, და არა უსწრებდა მას: ხალხები, რომლებმაც მიიღეს ხილული ორგანიზაციული ფორმა, თანმიმდევრული დემოკრატიული პრაქტიკა და ვერიფიცირებადი ყოფნა, ქმნიდნენ პირობებს, რომლებშიც სამართლებრივი აღიარება ხდებოდა პოლიტიკურად გარდაუვალი. Earthlings აშენებენ სწორედ ასეთ რეალობას.

Earthlings აშენებენ ამ ინსტიტუციურ რეალობას - ვერიფიცირებული მოსახლეობა, დემოკრატიული მართვა, მოქმედი კოორდინაცია - ყველასთვის, ვისაც ეს სჭირდება. ნებართვის თხოვნის გარეშე. ახდენენ იმ უფლების რეალიზაციას, რომელიც უკვე არსებობს.

პრეცედენტის მნიშვნელობა სცდება თავად Earthlings ფარგლებს.

ყველაფერი, რაზეც ზემოთ ვსაუბრობდით - რეესტრი, კოლექტიური ხმა, კოორდინაცია, დაფიქსირებული მონაწილეობა, - არ არის ისტორიული გამონაკლისი. ეს არის ახალი სამართლებრივი რეალობების გამოჩენის განმეორებადი მექანიზმი.

ისტორიულად უფლებები, რომლებიც "არ არსებობდა" კანონში, ხდებოდა რეალური, როცა ადამიანები, რომლებიც მათ ფლობდნენ, ხდებოდნენ ხილული, ორგანიზებული და შეუძლებელი იგნორირებისთვის.

ინსტრუმენტი ყოველთვის ერთი და იგივე იყო: კოლექტიური, დოკუმენტირებული, უარყოფაშეუძლებელი ყოფნა.

თუ კითხულობთ ამ დოკუმენტს და გრძნობთ, რომ ის გელაპარაკებათ თქვენზე, თქვენს ხალხზე, თქვენს სიტუაციაზე - ეს არ არის შემთხვევითი. Earthlings შექმნილია თქვენთვის.

შემოერთებას რამდენიმე წუთი სჭირდება. ის არ მოითხოვს თქვენს მოქალაქეობაზე, ეროვნულ კუთვნილებასა თუ კულტურულ იდენტობაზე უარის თქმას. ის არ ქმნის ვალდებულებებს რომელიმე სახელმწიფოს წინაშე. ის ერთ რამეს ნიშნავს: თქვენ ირჩევთ იყოთ ხილული - როგორც ნებაყოფლობითი, ვერიფიცირებული, გლობალური თემის ნაწილი, რომელიც გაერთიანებულია საერთო ღირებულებებითა და საერთო პლანეტარული პასუხისმგებლობით.